نېرۋا ئىلمى دوكتورى ئەلقەم تۇرسۇن

دوختۇر ئىسمى: نېرۋا ئىلمى دوكتورى ئەلقەم تۇرسۇن | ئۇنۋانى: | بۆلۈم ئايرىمىسى:
خىزمەت ئورنى: | ئاۋاتلىقى: قېتىم

دوكتور تاشپولات روزى ئىلاۋەسى: دوكتۇر ئەلقەم تۇرسۇن ھازىرغىچە خەلقئارالىق نوپۇزلۇق ژۇرناللاردا 18 پارچە تېببىي تەتقىقات ماقالىسى ئېلان قىلغاچ، ياپونىيە ۋە ئامېرىكىدا ئېچىلغان دۆلەتلىك ۋە خەلقئارالىق ئىلمى دوكلات يىغىنلىرىدا 20 قېتىمدىن ئارتۇق ئىلمىي دوكلات بېرىدۇ. دوكتۇرلۇق ئوقۇش جەريانىدا، ھارماس-تالماس تىرىشچانلىقى بىلەن تەجرىبىخانىسىدىكى چەتئەللىك ھەتتا ياپونلۇقلاردىنمۇ ئېشىپ چۈشۈپ، پەخىرلەنگۈدەك ياخشى نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرىدۇ. كېيىنكى دوكتۇر ئاشتىلىق تەتقىقات جەريانىدىمۇ
تىرىشىپ ياخشى نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرىدۇ. تۆۋەندە ئۇكام دوكتۇر ئەلقەم تۇرسۇننىڭ ھاياتى پائالىيىتىنى قىسقىچە تونۇشتۇرۇپ ئۆتىمەن.


بالىلىق دەۋر ۋە تەربىيە
دوكتۇر ئەلقەم تۇرسۇن خوتەن ۋىلايىتىنىڭ نىيە ناھىيە يېيىق تاغلىق يېزىسىدا تېببىي خادىم ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. بۇ يېزىدا ئەينى ۋاقىتتا 400 ئەتراپىدا ئاھالە بار بولۇپ، بالىلار ئۈچۈن كۆڭۈل ئېچىش پائالىيىتى بولسا يېزىنىڭ بۇرجىكىنى بېسىپ ياتقان ئېگىز قۇم بارخانلىرىغا يامىشىپ چىقىپ ئويناش بىلەن چەكلىنىپ قالاتتى. شۇڭا كۆپىنچە بالىلىق ۋاقىتلىرىنى ۋە مەكتەپتىن كېيىنكى ۋاقىتلىرىنى ئۆيدە ئىنى سىڭىللىرىنى بېقىش ۋە ئۆي ئىشلىرىغا ياردەم قىلغاچ ئانىسىدىن ھېكايە ئاڭلاش بىلەن ئۆتكۈزگەن. بۇ جەرياندا، ھازىرغىچە ئۆزىگە دائىم مىزان قىلىپ كەلگەن «سەۋەب قىلساڭ سېۋەتتە سۇ توختايدۇ»، «كۆڭۈل قويغان ئادەمگە، قىيىن ئىش يوق ئالەمدە» دېگەن ھېكمەتلەرنى، ئانىسىنىڭ ياردىمىدە ئەمىلىي مىساللار ئارقىلىق شۇ چاغلاردا چۈشىنىپ يەتكەن. دوكتور ئەلقەم ھاياتىدىكى ئەڭ تەسىر كۈچىگە ئىگە بولغان تەربىيىلەرنى مۇشۇ بالىلىق ۋاقىتلىرىدا ئانىسىدىن ئالغانلىقىنى جەزىملەشتۈرىدۇ. ئۇنىڭ ئېلىپبە ساۋادى چىققاندىن كېيىن دادىسىنىڭ قوللىشى بىلەن نۇرغۇن تەربىيىۋى كىتابلارنى ئېلىپ ئوقۇپ كىتابقا بولغان قىزىقىشىنى ئاشۇرىدۇ.
ئۇ 10 ياش چىغىدا نىيە ناھىيە ئىچىگە كۆچۈپ كېلىپ، تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپكىچە شۇ يەردە ئوقۇيدۇ. بۇ جەرياندا دەرىسلىكلەردە نەتىجىسى ئالاھىدە ياخشى بولۇپلا قالماستىن، ئالتىنچى يىللىقتا «مېنىڭ يېزام» ناملىق ئەسىرىنى ناھىيىلىك رادىئو ئىستانسىسىدا ئاڭلىتىش بىلەن، «ئۆسمۈر يازغۇچى»لىق دەۋرىنى باشلايدۇ ھەم ھازىرغىچە ئۆز ھاياتىدا يېتەكچى بولغان كۈندىلىك خاتىرە يازمىلىرىنى يېزىشنى باشلايدۇ. دادىسىدىن شاھمات ئويناشنى ئۆگىنىپ، تەڭتۇشلىرى ئىچىدىكى شاھمات ماھىرى بولۇپ چىقىدۇ. ئۇ شاھماتتا «ئات»نىڭ بىر نۇقتىدا تۇرۇپ سەككىز ئورۇنغا سەكرەپ چۈشەلەيدىغانلىقىنى، بۇنىڭغا سەل قارىسىلا «چاتاق» چىقىدىغانلىقىنى تونۇپ يېتىپ، «ئات» ئۇقۇمىنى ئۆز تۇرمۇشىدىكى مەسىلىلەرنى ئېھتىياتچانلىق بىلەن ئەتراپلىق تەھلىل قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىشكە باشلايدۇ. تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپتە، گەرچە بىر ئۆمۈر يېزىقچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىپ ئادەم تەربىيەلەشنى نىشان قىلغان بولسىمۇ، دادىسىنىڭ تەسىرىدە تېببىي ساھەدە خىزمەت قىلىشقا بەل باغلايدۇ.
 

ئالىي مەكتەپ، خىزمەت ۋە تەتقىقاتنىڭ باشلىنىشى
ئۇ تېببىي ئىنىستىتۇتنىڭ داۋالاش كەسپىگە ئوقۇشقا كىرگەندىن كىيىن، ئۆزىگە تەلەپنى قاتتىق قويۇپ تىرىشىپ ئۆگىنىدۇ. تۇنجى يىلى، بىر جۈملىمۇ خەنزۇچە سۆزلىشەلمەيدىغان ھالىتىنى تۈزىتىش ئۈچۈن، كېچە – كۈندۈز ئىخلاس بىلەن تىرىشىدۇ. شۇ ۋاقىتلاردا، چەتئەل تىلى ئۆگىنىش ئىستىكى بولسىمۇ، دادىسىنىڭ «ئىككى توشقاننى تەڭلا قوغلىساڭ، ھېچقايسىنى تۇتالمايسەن، شۇڭا ئالدى بىلەن بىرنى قوغلاپ تۇت» دېگەن تەربىيىسىنى قوبۇل قىلىپ، خەنزۇچىنى ئاساسلىق ئۆگىنىش بىلەن بىرگە، تىل ئۆگىنىشتىكى تەجرىبە–ساۋاقلىرىنى يەكۈنلەپ، بۇلارنى كېيىن ئېنگلىزچە ئۆگىنىش ئۈچۈن ئىشلىتىپ، ناھايىتى تېز ياخشى ئۈنۈمگە ئېرىشىدۇ. ئۇ تېببىي كەسىپ دەرىسلىكلەرنى تىرىشىپ ئۆزلەشتۈرۈپ ئۆگەنگەچ، كۈندە بىر سائەت مۇقىم ۋاقىت چىقىرىپ، ئېنگلىز تىلىنى دېگۈدەك ئۆزلىكىدىن ئۈزۈلدۈرمەي ئۆگىنىپ، تۆت يىل ئىچىدە «ئالىي مەكتەپ ئىنگلىز تىلى» تۆتىنچى ۋە ئالتىنچى دەرىجىلەردىن ئۆتىدۇ ( ئالتىنچى دەرىجىدىن ئوقۇش پۈتتۈرۈپ بىر يىلدىن كېيىن ئۆتىدۇ).
ئۇ ئوقۇۋاتقان ۋاقىتلىرىدا، تېببىي تەتقىقات بىلەن شۇغۇللىنىشقا قىزىقىپ، تەتقىقاتچى دوكتۇرلارغا ناھايىتى ھەۋەس قىلىدۇ ۋە تەتقىقاتچى دوكتۇر بولۇشقا بەل باغلايدۇ. دادىسىنىڭ تونۇشتۇرۇشى ۋە قىزىقتۇرۇشى بىلەن، ئۇيغۇرلارنىڭ تەبىئىي پەن مىراسى ۋە ئەڭگۈشتەرى بولغان ئۇيغۇر تېبابەت دورىلىرىنىڭ تەسىر قىلىش مېخانىزىمىنى تەتقىق قىلىشنى نىشان قىلىپ، ئاساسىي پەن تەتقىقاتچىسى بولۇشنى كۆزلەيدۇ. تېببىي ئىنىستىتۇتنى «باكالاۋۇرلۇق ئۈنۋانى» بىلەن پۈتتۈرگەندىن كېيىن، شۇ يىلى يەنى 1997-يىلى «ئۇيغۇر تېبابەت ئالىي تېخنىكومى»دا خىزمەت قىلىدۇ. بۇ ئالىي بىلىم يۇرتىدا بىرتەرەپتىن فارماكولوگىيە (دورىلارنىڭ تەسىر قىلىش مېخانىزىمىنى تەتقىق قىلىدىغان پەن) دەرسى ئۆتكەچ، ئىشتىياق بىلەن ئۇيغۇر تېبابەت ئاساسىي نەزىرىيەلىرىنى ۋە دورىلىرىنى ئۆگىنىدۇ. بۇ جەرياندا، ئۇيغۇر تېبابىتىنى تەتقىق قىلىش ئۈچۈن، ئۇيغۇر تېبابىتىدە كېسەللىك دەپ قارايدىغان مەلۇم كېسەللىك ھالىتىنى ھايۋانلاردا پەيدا قىلىپ ( يەنى، مەلۇم كېسەلگە گىرىپتار بولغان «ھايۋان مودىلى» پەيدا قىلىپ)، ئاندىن ئۇ كېسەلنى داۋالايدىغان دورىنىڭ تەسىر مېخانىزىمىنى تەتقىق قىلىش كېرەكلىكىنى ھېس قىلىدۇ. ئۇيغۇر تېبابىتىدە دىياگنوز قويۇلىدىغان ئىنسانلارنىڭ كېسىلىنى ھايۋانلاردا پەيدا قىلىپ، تەتقىقاتقا ئىشلىتىدىغان «ئىشەنچىلىك كېسەل مودىلى» بەرپا قىلىش ئاسان ئىش ئەمەس بولۇپ، ئۇنى بۇ خىل تەتقىقاتنى بۇرۇنراق باشلىغان «جۇڭگو تېبابىتى»دىن ئۆگىنىپ كېلىپ ئاندىن ئۇرۇنۇپ بېقىشنى نىيەت قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۆزىنىڭ تىرىشچانلىقى ھەم كۆپ تەرەپلىمە قوللاشلارغا ئېرىشىش ئارقىلىق، «جېجىياڭ جۇڭگو تېبابىتى ئىنىستىتۇتى»غا بېرىپ، دورا ئۆسۈملۈك «ئادىراسماننىڭ چاشقاننىڭ ئۆگىنىش ۋە ئەستە ساقلاش جەريانىغا بولغان تەسىرى»نى تەتقىق قىلغاچ، جۇڭگو تېبابىتىنىڭ فارماكولوگىيىلىك تەتقىقات ئۇسۇللىرىنى ئۆگىنىدۇ. يېتەكچى پىرافېسسورى لى دا پېڭ ئۆزى تەتقىق قىلغان راكقا قارشى ئۆسۈملۈك دورىنى كىلىنكىلىق داۋالاشقىچە ئېلىپ چىقىپ شەخسى دورا زاۋۇدى ۋە شىركىتى قۇرغان بولۇپ، دوكتۇر ئەلقەمگە ئەقلى جەھەتتىن جىق تەسىر كۆرسىتىدۇ.
2002–يىلى ماگىستىرلىق ئۈنۋانى ئالغاندىن كېيىن، ئەسلىدىكى خىزمەت ئورنىغا قايتىپ كېلىپ، ئۇيغۇر تېبابىتىدە ئىزدىنىشنى باشلايدۇ. ئۇيغۇر تېبابىتىدە، كۆپىنچە كۆپ خىل ئۆسۈملۈك دورىلارنى قوشۇپ «مۇرەككەپ دورا» قىلىپ ئىشلىتىدىغان بولۇپ، قايسى ئۆسۈملۈك دورىنىڭ قايسى تەركىبىنىڭ كېسەلگە تەسىر قىلىدىغانلىقىنى بىلمەك تەس، لېكىن بىر خىللا يەككە ئۆسۈملۈك دورىنى ئىشلەتسە، ئۇنىڭ تەسىرى ئاجىز بولۇپ چىقىدۇ. دوكتۇر ئەلقەم ئەجدادلار ئۇزۇن يىللىق سىناش ئارقىلىق ئوخشاش داۋالاش تەسىرى بېرىدىغان بىر خىل تەركىبلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئوخشىمىغان ئۆسۈملۈك دورىلارنى قوشۇپ ئىشلىتپ، بۇ دورىلارنىڭ داۋالاش تەسىرىنى كۈچەيتكەن بولۇشى مۇمكىن دەپ چۈشىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن، ئۇيغۇر تېبابىتىدە سەۋەبى ئوخشىشىپ كېتىدىغان كېسەللىكلەرنى داۋالايدىغان ئوخشىمىغان نامدىكى مۇرەككەپ دورىلارنىڭ ھەممىسىدە ئورتاق ئىشلىتىلگەن ئۆسۈملۈك دورىلارنى تىزىملاپ، بۇ ئۆسۈملۈك دورىلارنىڭ ھەممىسىدە ئورتاق مەۋجۇت بولغان يەككە تەركىبنى، مۇناسىۋەتلىك ماتېرىياللاردىن پايدىلىنىپ ئېنىقلاپ چىقىدۇ. بولۇپمۇ ئۇيغۇر تېبابىتىدىكى سەۋدا خىلىتى ئائىلىسىدىكى كېسەللىكلەرنى داۋالايدىغان دورىلارنىڭ ئىچىدە بادرەنجى بۇيا ھىندى ۋە گاۋزىبان قاتارلىق ئۆسۈملۈكلەرنىڭ تەكرار ئىشلىتىدىغانلىقىنى بايقايدۇ. بۇلاردىكى ئورتاق تەركىبنىڭ «ئارتۇق سەۋدا»دىن كېلىپ چىقىدىغان ياشانغانلاردىكى ئۇنتۇغاقلىقنى داۋالاش تەسىرىنى تەتقىق قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ يىللاردا خوتەن شەھىرىدە ياش-ئۆسمۈرلەر ئۈچۈن ھەقسىز «ئىلىم ئال» كۇتۇپخانىسى قۇرۇش بىلەن بىرگە ھەقسىز ئىنگلىز تىلى تەربىيەلەش كۇرسلىرىنى ئىچىپ، كىچىك ۋاقتىدىكى ئادەم تەربىيىلەش ئارزۇيىنى ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ.
 

چەتئەلگە چىقىش
دەل شۇ ۋاقىتلاردا، 2002–يىلى سەھيە مىنىستىرلىقى ئۇيۇشتۇرغان ئېنگلىز تىلى سەۋىيە ئىمتاھانىغا قاتنىشىپ، ئاپتونۇم رايون بويىچە بىرىنچى بولىدۇ ھەم شۇ يىلى چەتئەلگە چىقىش سالاھىيەت تىل ئۆلچەم سىزىقىدىن ئۆتكەن بىرلا شىنجاڭلىق بولىدۇ. مەملىكەت بويىچە شۇ يىلى مۇشۇ ئۆلچەمدىن ئۆتكەنلەر3000دىن ئارتۇق بولۇپ، پەقەت 300 كىشىلا چەتئەلگە چىقىش ئوقۇش مۇكاپاتى ئىلتىماس قىلىشقا يول قويۇلىدۇ. ئۇ بۇ 300 ساننىڭ ئىچىدە تاللىنىپ، «ياپونىيە ساساكاۋا مالىيە جۇغلانمىسى تەتقىقات ياردەم پۇلى»غا ئىلتىماس قىلىش سالاھىيىتىگە ئېرىشىدۇ. جۇڭگو سەھىيە مىنىستىرلىقى بۇ 300 ئىلتىماستىن 150نى تاللاپ «ياپونىيە ساساكاۋا مالىيە جۇغلانمىسى»غا يوللايدۇ، ئاندىن ئۇلار بۇ ئىلتىماس قىلغۇچىلارنىڭ تەتقىقات تېمىسىغا ئاساسەن 78 كىشىنى تاللاپ قوبۇل قىلىدۇ.
دوكتۇر ئەلقەم تۇرسۇن «ئۇيغۇر تېبابەت دورىسى بادرەنجى بۇيا تەركىبىنىڭ ياشانغانلاردىكى ئۇنتۇغاقلىقنى داۋالاش ھەققىدە ئىزدىنىش» دېگەن تەتقىقات تېمىسى بىلەن تاللىنىشنى قولغا كەلتۈرۈپ، ياپونىيەگە چىقىپ تەتقىقات قىلىش ئىمكانىيىتىگە ئېرىشىدۇ. 2004-يىلى ياپونىيەگە چىققاندىن كىيىن بۇ تەتقىقات تېمىسىنى ئۈنۈملۈك ئىشلەپ چىقىپ، ماقالىسىنى خەلقئارالىق نوپۇزلۇق ژۇرنالدا ئېلان قىلىدۇ. بۇ تەتقىقات نەتىجىسىنى ياپونىيەدىكى ئۆز ساھەسىدىكى تەتقىقاتچىلارغا تونۇشتۇرۇشقا مۇيەسسەر بولۇپلا قالماستىن، ياپونىيەگە سېلىشتۇرغاندا كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش، داۋالاش سەۋىيىسى تۆۋەن رايوندا ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرىدىغانلىقى يەنە كېلىپ شۇنچە ياشانغاندىمۇ ئۇنتۇغاقلىق كېسەلگە گىرىپتار بولۇشنىڭ ئازلىقىنى ياپۇنىيە ئالىملارغا تونۇشتۇرىدۇ. شۇنداقلا بۇلارنى ئۇيغۇر تېبابەت ئىلمىنىڭ تۆھپىسىدىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدىغانلىقىنى، ئۇيغۇر تېبابىتىنىڭ قوللىنىشچانلىقىنىڭ يۇقىرى ئىكەنلىكىنى، شۇڭا خەلق ئارىسىدا كەڭ ئوموملاشقانلىقىنى، شۇ ئۇزۇن ئۆمۇر كۆرگەن ساغلام كىشىلەرنىڭ بادرەنجى بۇيا ۋە شۇ تۈردىكى ئۆسۈملۈك دورىلارنى چاي ۋە باشقا ۋاسىتىلەر ئارقىلىق داۋاملىق ئىستېمال قىلىپ تۇرىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ، ياپونلۇقلارنىڭ ئۇيغۇر تېبابىتىگە بولغان قىزىقىشىنى قوزغايدۇ. شۇنداقلا بۇ تەتقىقات نەتىجىسىنى ياپونىيە ۋە ئامېرىكىدا ئېچىلغان خەلقئارالىق نېرۋا ئىلمى تەتقىقات يىغىنلىرىدا دوكلات قىلىدۇ. مۇشۇ تەتقىقات جەريانىدا، «ياپونىيە دورىگەرلىك ئۇيۇشمىسى»نىڭ تەكلىپى بىلەن ئۇيغۇر تېبابىتىنى قىسقىچە تونۇشتۇرۇپ ئىككى سائەتلىك لېكسىيە سۆزلەيدۇ.
 

دوكتۇرلۇق ئوقۇش ۋە تەتقىقات پائالىيىتى
2005-يىلى 4-ئايدا ناگويا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ «ھۈجەيرە ئاخبارات مېدىستىنا» كەسپى بويىچە دوكتۇرلۇق ئۇنۋانى ئۇقۇشىغا قۇبۇل قىلىنىپ، 2008-يىلى 9-ئايدا دوكتۇرلۇق ئۇنۋانى ئالىدۇ. ياپونىيەدە مېدىستىنا كەسپىدە دوكتۇرلۇق ئوقۇش ۋاقتى ئادەتتە تۆت يىلدىن بەش يىلغىچە بولۇپ، دوكتۇر ئەلقەم تۇرسۇن تەتقىقاتقا بولغان ئۇرغۇپ تاشقان ئىشتىياقنىڭ تۈرتكىسىدە، شەنبە-يەكشەنبە، دەم ئېلىش كۈنلىرى ھەم تالاي كېچىلەرنى ئۇيقۇسىز تەجىرىبىخانىدا ئۆتكۈزۈپ، نۇرغۇنلىغان تەتقىقات نەتىجىلىرىنى قولغا كەلتۈرۈپ ۋە ئېلان قىلىپ، دوكتۇرلۇق ئۇنۋانىنى ئۇچ يېرىم يىلدا ئېلىشقا مۇيەسسەر بولىدۇ.
ئۇ تۇرۇشلۇق تەجىرىبىخانىدىكى باشقا ياپونىيىلىك ۋە جۇڭگولۇقلار تۆت-بەش يىلدا ئاندىن دوكتۇرلۇق ئۇنۋانى ئالغان بولۇپ، دوكتۇر ئەلقەم تۇرسۇن كۆزگە كۆرۈنەرلىك نەتىجە بىلەن ئۆزى بىلەن بىرگە ئوقۇشقا كەلگەن جۇڭگولۇق ۋە ياپونيەلىكلەرنى يەڭگەنلىگىدىن ناھايىتى پەخىر ھېس قىلىدۇ. ئوقۇش پۈتتۈرۈشىنىڭ ئالدىدا ئۆزى لايىھەلەپ ئىشلىگەن ئۇچ پارچە تەتقىقات ماقالىسنى خەلقئارالىق نوپۇزلۇق ژۇرناللاردا ئېلان قىلىپ بولغان بولۇپ، بۇ ئۈچ يېرىم يىلدا تاماملىغان ۋە تۆھپە قوشقان باشقا 5 پارچە ماقالىسنى داۋاملىق ئېلان قىلىدۇ.
ئۇچ يېرىم يىللىق ئوقۇش- تەتقىقات جەريانىدا «ئۇئېخارا چەتئەللىك ئوقۇغۇچىلار ئوقۇش مۇكاپاتى» ئالىدۇ. يەنە ناگويا ئۇنىۋېرستېتىنىڭ «نەمۇنىلىكلار مەركىزى» (Center of Excellence, COE)نىڭ دائىملىق تەتقىقات خادىمى بولۇپ ئىشلەيدۇ. ئىككى يىل COE تەتقىقاتچىسى بولۇش جەريانىدا تۇنجى بىر يىللىق تەتقىقات خىزمىتى ئۈچۈن رىغبەتلەندۈرۈش مۇكاپاتى ئېلىش بىلەن بىرگە ئىككى قېتىم «COE تەتقىقات فوندى» ئالىدۇ. ئىقتسادىي جەھەتتىن تۇرمۇشتا خاتىرجەم بولغاچقا، پۈتۈن ۋاقتىنى ۋە زېھنىنى ئۆگىنىشكە ۋە تەتقىقات خىزمىتىگە قارىتىپ، تەتقىقات نەتىجىسىدە ياپونيەلىكلەر بىلەن تەڭمۇ-تەڭ بولۇشقا ھەتتاكى ئېشىپ چۈشۈشكە تىرىشىدۇ ھەم قىلالايدۇ. ئۇنىڭ تەجىرىبىخانىدا سەرپ قىلغان ۋاقتى باشقا ياپونيىلىكلەردىنمۇ كۆپ بولغاچقا، باشقىلار ئۇنى «تەجىرىبىخانا ئەرۋاھى» دەپمۇ ئاتاپ قويىدۇ. ئوقۇشنىڭ ئىككىنچى يىلى ئۇ ئۆزى لايىھەلەپ ئىشلىگەن تەجرىبە نەتىجىسى ئۆزى يېتەكلەۋاتقان ياپونيەلىك ئوقۇغۇچىسى تەرىپىدىن «مەكتەپ ئىچىدىكى يىللىق 100 پارچە يېڭى تەتقىقات نەتىجىسنى باھالاش مۇسابىقىسى»دە ئېلان قېلىنىپ «ئەڭ ياخشى نەتىجە» مۇكاپاتىغا ئېرىشىدۇ. بۇ نەتىجە تەجرىبىخانىنىڭ 16 يىللىق تارىخىدا دوكتۇرلۇق ئۇنۋانى ئالغان 20دىن ئارتۇق دوكتۇر ئاسپىرانتلارنىڭ ئىچىدىكى «تۇنجى قېتىملىقى» بولۇپ، بۇ نەتىجە دوكتۇر ئەلقەم تۇرسۇنغا زور ئىلھام ۋە ئىشەنچ ئېلىپ كېلىدۇ. شۇنداقلا تۇنجى قېتىم ياپونلۇق كەسىپداشلىرىنىڭ ھەقىقى ھۆرمىتىگە سازاۋەر بولىدۇ. ئۇنىڭ بۇ تەتقىقاتى ياللۇغلىنىشنى باشلىغۇچى ئامىل دەپ قارالغان TNF-a ( ئۆسمە نېكروزلاشتۇرغىچى ئامىل) مالېكولىسىنىڭ ئەلىزخايمېر كېسىلىنىڭ (ياشانغانلاردىكى مېڭە يىگىلەش تىپىدىكى ئۇنتۇغاقلىق كېسىلى) باشلىنىشىدا مۇھىم رول ئوينايدىغانلىغىنى ھايۋانات مودېلىدا مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ. مۇشۇ نەتىجىلىرى بىلەن شۇ يىلى «ناگويا ئۇنىۋېرستېتى ئوقۇتۇش ياردەمچىسى»لىق سالاھىيىتىگە ئېرىشىدۇ ھەم ياپونىيەدە ئۆتكۈزۈلگەن خەلقئارالىق مېڭە ئىلمىي تەتقىقات يىغىنىدا بىر دوكلات گۇرۇپىسىنىڭ يىغىن باشقۇرغۇچىسى بولۇپ، ئوقۇغۇچىلىق سالاھىيىتىدە مۇشۇنداق بولالىغىنىدىن ناھايىتى خۇشال بولىدۇ. ئۇ مۇشۇ ياخشى باھالاشقا ئېرىشكەن ماقالىسنى داۋاملىق ئىشلەپ سالىدومايىد (thalidomide) دەپ ئاتىلىدىغان، TNF-aنىڭ خەۋەرچى RNAنى پارچىلاپ، ئەلىزخايمېر كېسىلىنى داۋالاشتا ئۈنۈمى بارلىقىنى تەجرىبىخانا ھايۋانلىرىدا تۇنجى قېتىم ئىسپاتلاپ چىقىدۇ. مۇناسىۋەتلىك ماقالىسنى «پائالىيەتلىك مېڭە تەتقىقاتى» (Behavioral Brain Research) ژۇرنىلىغا يوللايدۇ ۋە ماقالىسى بەش كۈندىلا قوبۇل قىلىنىپ ھەيرانلىق، خۇشاللىق ۋە ئىشەنچ ئېلىپ كېلىدۇ (ئادەتتە ئوڭۇشلۇق بولغاندا ماقالە قۇبۇل قىلىنىشقا ئۇچتىن ئالتە ئايغىچە ۋاقىت كېتىدۇ). بۇ ماقالە ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن خەلقئارادىكى باشقا تەتقىقات ئورۇنلىرىنىڭ سالىدومايىدنىڭ ئەلىزخايمېر كېسىلىنى داۋالاشقا بولغان تەتقىقات قىزغىنلىقىنى قوزغاپ، ئىلگىرىلەپ ئىزدىنىشلەرگە ۋە تەتقىقات ماقالىلىرىنىڭ ئېلان قىلىنىشقا تۈرتكە بولىدۇ. ھازىر ئامېرىكىدىكى دورا شىركەتلىرى سالىدومايىدنىڭ ئەلىزخايمېر كېسىلىنى دۋالاشتىكى ئۈنۈمىنى كىلىنكىلىك تەتقىقاتنىڭ ئىككىنچى باسقۇچىدا ئېلىپ بېرىۋاتىدۇ. دوكتۇر ئەلقەم تۇرسۇننىڭ تەجرىبە نەتىجىسى بۇ كىلىنكىلىق تەتقىقاتنىڭ ئاساسلىق پايدىلىنىش ماتېرىيالى قىلىپ بېكىتىلگەن. ئەگەر كىلىنكىلىك تەتقىقاتنىڭ 3-باسقۇچى ئۈنۈملۈك بولسا، ئامېرىكا دورا باشقۇرۇش ئىدارىسى (FDA)نىڭ تەستىقىدىن ئۆتۈپ دوختۇرخانىلاردا ئىشلىتىشكە باشلايدىكەن. دوكتۇر ئەلقەم تۇرسۇن بۇ دورىنى بايقىغانلىقى ئۈچۈن ئەينى ۋاقىتتا پاتنېت ئىلتىماس قىلمىغان بولۇپ، ئەگەر بۇ دورا ئەلىزخايمېر كېسلىنى داۋالاشتا بازارغا سېلىنسىمۇ ئۇنىڭغا ھېچقانداق ئىقتىسادىي مەنپەئەت ئېلىپ كەلمەيدىكەن. ئەمما دوكتۇر ئەلقەم تۇرسۇن «بۇ نەتىجە ماڭا زور روھىي مەدەت ئېلىپ كېلەلەيدۇ، ماڭا شۇ كۇپايە» دەيدۇ.

دوكتۇرلۇقتىن كېينكى تەتقىقات پائالىيەتلىرى
دوكتۇر ئەلقەم تۇرسۇن دوكتۇرلۇق ئوقۇشنى پۈتتۈرۈش ئالدىدا، ئامېرىكا خارۋارد ئۇنىۋېرستېتى بىلەن ئىرلاندىيە دابلىن ئۇنىۋېرستېتى بىرلىشىپ تەشكىللىگەن ئەلىزخايمىر كېسىلىنىڭ پاتالوگىيەسنى ھەمكارلىشىپ تەتقىق قىلىدىغان، ئەلىزخايمىر كېسلىنىڭ تەتقىقاتىدا ئاساسلىق كۆزگە كۈرۈنگەن گۇرۇپپىنىڭ دوكتۇرئاشتىلىق تەتقىقاتچى خادىملىقىغا تەكلىپ قىلىنغان بۇلۇپ، بۇنىڭدىن خەۋەر تاپقان (ئەمما بىر يىلنىڭ ئالدىدا پېنسىيەگە چىقىپ كەتكەن) يېتەكچى ئوقۇتقۇچىسى «باشقا يەرگە كەتمەي مېنىڭ يېڭىدىن قۇرغان تەجرىبىخانامدا ئىشلە» دېگەن گېپىدە چىڭ تۇرۇۋالغانلىقى ئۈچۈن، يېتەكچىسىنى ھۆرمەتلەش يۈزىسىدىن بارماقچى بولغان تەتقىقات گۇرۇپپىسنىڭ باش يېتەكچىسىگە ھازىر يېتەكچىسىدىن يۈز ئۆرەلمەيدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ ئۆزر ئېيتىپ تەكلىپنى رەت قىلىدۇ. ئۇ كىشىمۇ ئەپسۇسلانغان ھالدا چۈشەنگەنلىكىنى ئېيتىدۇ (خارۋارد ئۇنىۋېرستېتىدىكى ئۇ پىرافېسسور بىلەن ھازىرمۇ ئالاقىلىشىپ تۇرۇۋاتىدۇ). شۇنىڭ بىلەن ياپونىيەدە تەتقىقات فوندى ئىلتىماس قىلىشقا كىرىشىپ، ياپونىيە سەھىيە مىنىستىرلىقى ئۇيۇشتۇرغان «خەتەرلىك خېمىيەلىك ماددىلارنى تەتقىق قىلىش» گۇرۇپپىسنىڭ تەتقىقات خىزمەت ئورنىغا ئېرىشىدۇ. بۇ گۇرۇپپىنىڭ ئاساسلىق تەتقىقات تېمىسى بولسا تاماكىنىڭ تەركىبىدىكى «تاماكا ئىشقارى» دەپ ئاتىلىدىغان نىكوتىن دىگەن ماددىنىڭ قورساقتىكى يېتىلىۋاتقان بوۋاقنىڭ مېڭە فۇنكىتسىيە تەرەققىياتىغا بولغان تەسىرىنى تەتقىق قىلىش بولىدۇ. ياپونىيەدە ياشانغانلارنىڭ سانى كۆپىيىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما تۇغۇش نىسبىتى ئازلاۋاتقان بولۇپ، ياپونيە ھۆكۈمىتى تۇغۇلۇۋاتقان بوۋاقلارنىڭ ئەقلىي ۋە جىسمانىي سۈپىتىگە تەسىر كۆرسىتىۋاتقان ئامىللارنى تېپىپ چىقىش ھەمدە ئۇلارنىڭ يېڭى ئەۋلاتلارغا بولغان تەسىرىنى ئازايتىش ئارقىلىق ياپون مىللىتىنىڭ سۈپىتىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن ناھايىتى كۆپ ئىقتىسادىي مەبلەغ چىقىرىدۇ.
خەلقئارادا ھامىلىدار ئاياللارنىڭ تاماكا چەكمەسلىكى ھەمدە ئۇلارنىڭ ئەتراپىدا باشقىلارنىڭ تاماكا چەكمەسلىكى تەشەببۇس قىلىنىۋاتقان بولسىمۇ، تاماكىغا خۇمار بولغان كۆپ كىشىلەر بۇنىڭغا ئانچە پىسەنت قىلمايدۇ. يەنە كېلىپ تاماكا شىركەتلىرى تاماكىدىن ئىلغاپ ئالغان نىكوتىننىڭ تاماكىنىڭ خۇمارىنى باسىدىغانلىقى پەش كەلتۈرۈپ، تاماكا تاشلىيالمايدىغان ھامىلىدار ئاياللار ھامىلىدارلىق مەزگىلىدە تاماكا چېكىشنىڭ ئورنىغا نىكوتىنلىق مەھسۇلاتلارنى ئىشلەتسە بولىدىغانلىقىنى، نىكوتىننىڭ قورساقتىكى بوۋاققا بولغان تەسىرىنىڭ تاماكىدىن ناھايىتى زور دەرىجىدە تۆۋەن ئىكەنلىكىنى كۆرستىپ، ئۆز مەھسۇلاتلىرىنىڭ بازىرىنىڭ كاساتلىشىپ كەتمەسلىكىگە تىرىشىدۇ. دەسلىپىدە بۇ سەپسەتىلەرنى قوللىغان تەتقىقاتچىلار كېيىن قوللاشتىن يېنىۋالغان ھەم ئۇنىڭغا قارشى بەزى ماقالىلارنى ئېلان قىلغان بولسىمۇ، ھەر خىل تەجرىبىخانلارنىڭ تەتقىقات شارائىتىنىڭ ئوخشىماسلىقى تۈپەيلىدىن خۇلاسىدە بىرلىككە كېلىش تەس بولىدۇ. دوكتۇر ئەلقەم تۇرسۇن شۇلارنى كۆزدە تۇتۇپ، نىكوتىننى تەتقىق قىلىش جەريانىدا تالاش–تارتىش قىلىۋاتقان ھەر خىل مەسىلىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان چوڭ ھەجىملىك بىر تەجرىبە لايىھەلەپ، ھامىلدارلىق مەزگىلىدە نىكوتىن ئىشلىتىشنىڭ تۇغۇلغاندىن كېيىنكى بوۋاقنىڭ روھىي ۋە ئەقلىي پائالىيىتىگە بولغان تەسىرى ھەم ئۇنىڭ مېخانىزىمنى تەجرىبىخانا ھايۋاناتلىرىدا تەتقىق قىلىدۇ. تەتقىقات نەتىجىسى ھامىلىدار ۋاقتىدا نىكوتىن ئىشلىتىش (ياكى تاماكا چىكىش)نىڭ تۇغۇلغاندىن كېيىنكى ئەۋلاتلارنىڭ مېڭە ھۈجەيرىلىرى ئارىسىدا ئۇچۇر يەتكۈزۈپ زېرەكلىكىگە كاپالەت بولىدىغان نورئادىرنالىن دەپ ئاتىلىدىغان ماددىنىڭ ئەمىلىي ئىشلىتىلىشىنى تۆۋەنلىتىۋېتىدىغانلىقىنى، بۇ ئارقىلىق دىققىتى چېچىلىدىغان بولۇش، ئەنسىزلىك ھېس قىلىش، ئۆز-ئارا ئىجتىمائىي مۇناسىۋىتى پاسسىپ بولۇش قاتارلىق ئاجىزلىقلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقنى ئىسپاتلاپ چىقىدۇ. بۇ توغۇرلۇق ئېلان قىلىنغان ماقالىلىرىنىڭ بىرسى مەخسۇس ياخشى ماقالىلارنى تۇنۇشتۇردىغان «يۇقىرى نۇرلۇق تەتقىقات» (highbeam research) ناملىق پەننىي گېزىتتە تونۇشتۇرۇلۇشقا ئېرىشىدۇ. دوكتۇر ئەلقەم مۇشۇ تاماكىغا مۇناسىۋەتلىك تەتقىقات نەتىجىلىرىنىڭ ئۆز خەلقى ئۈچۇنمۇ خىزمەت قىلالىشىنى ئۇمىد قىلىدۇ.
 

2010-يىلى ئامېرىكىغا كېلىپ، ساغلاملىق پەنلىرى غەربىي ئۇنىۋېرستېتى (Western University of Health Sciences)غا دوكتۇر ئاشتى تەتقىقاتىغا كېلىپ، ئۆزى ئۇزۇندىن بىرى قىزىقىپ كېلىۋاتقان ئۇيغۇر تېبابىتىدىكى قەرەللىك قۇستۇرۇش ئارقىلىق مېڭە ساغلاملىقىنى ساقلاش ۋە مىجەزىنى تەڭشەش ئۇسۇلىنىڭ (ئۇيغۇر تېبابىتى دەرىسلىكىدە 2500 يىللىق تارىخقا ئىگە دېيىلىدۇ) ھازىرقى زامان ئىلمىي ئاساسىنى ئىزدىنىدۇ. ھەم ئاشقازان ئۈچەي غىدىقلىنىپ ھايۋان قۇستۇرۇلغاندا، ھايۋاننىڭ مېڭە غولىمۇ (نۇرغۇنلىغان نېرۋا فۇنكىتسىيە مەركەزلىرى جايلاشقان ۋە ئۆتۈشىدىغان ئورۇن) غىدىقلىنىپ، يەرلىك ئورۇندىكى مېڭە ھۈجەيرىىسىدىكى 2-ئۇچۇرچى دەپ ئاتىلىدىغان cAMP مىقدارىنىڭ يۇقىرىلايدىغانلىقىنى ۋە ئۇنىڭ نىشان مالىكولىسى PKA (نېرۋا ھۈجەيرىسىنى قوغداش رولىغا ئىگە ئاقسىل)نىڭ ئاكتىپلىقىنىڭ ئاشىدىغانلىقىنى بايقايدۇ. بۇلارنىڭ مېڭىدىكى ئازلىشى بولسا روھسىزلىنىش ۋە ئۇنتۇغاقلىق كېسىلى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، بۇلارنى مىقدارىنى ئاشۇرۇش ئارقىلىق بۇ كېسەللەر داۋالاش ئېلىپ بېرىلىدۇ. ئەجدادلارنىڭ كۈزىتىش خۇلاسىسىنىڭ نەقەدەر ئىنچىكە ئىكەنلىكىنى چۇشەندۈرىدۇ. بۇنداق قۇسالايدىغان ھايۋان مودىلى كۆپ ئەمەس بولۇپ، ئامېرىكىدا مۇشۇ تەجرىبەخانىدىلا ئىشلىتىلىدۇ. شۇڭا يۇقىرىدىكى ئۇيغۇر تېبابىتىگە ئائت تەتقىقاتنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش مەلۇم شارائىت چەكلىمىسىگە ئۇچرايدۇ (ھايۋاننىڭ تېنى كىچىك بولغاچقا). شۇڭا ئۇ يەنە بۇرۇنقى كەسپىگە قايتىپ، ئەلىزخايمېر كېسىلىنىڭ قان تومۇر پاتالوگىيىسى ۋە ئىممۇنت سىستېمىسىغا ئائىت تەتقىقات بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. ھازىر شۇ مەكتەپتە «يېتىلگەن مېڭىدىكى غول ھۆجەيرە» تەتقىقاتىغا كىرىشىپ، راك كېسلىنى داۋالاشتىن كېيىنكى ئۇنتۇغاق بولۇپ قېلىشنىڭ سەۋەبىنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن، راكقا قارشى دورىلارنىڭ مېڭە غول ھۆجەيرىسىدىن باشلاپ يېتىلگەن نېرۋا ھۆجەيرىسىگىچە بولغان تەرەققىيات باسقۇچلىرىغا كۆرسەتكەن تەسىرى ۋە مېخانىزىمنى ئىزدىنىدۇ ۋە ماقالىلىرىنى ژۇرناللارغا يوللاۋاتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە تۇغۇلۇشتىن بۇرۇن نىكوتىنغا يولۇقىشنىڭ ئۆسمۈرلۈك، ياشلىق، ياشانغان چاغدىكى مېڭە غول ھۆجەيرىسنىڭ نورمال تەرەققىياتىغا بولغان تەسىرى ھەقىقىدە تەتقىقات ئېلىپ بېرىۋاتىدۇ. ئۇ ھازىر ئامېرىكا نېرۋا پەنلىرى جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى. ئۇ يېقىندا پىسخوفارماكولوگىيە ) (Psychopharmacology ژۇرنىلىنىڭ قوبۇل قىلىشتىن بۇرۇنقى ماقالىلارنى كەسپىي جەھەتتىكى باھالىغۇچىلىققا تەكلىپ قىلىندى.
ئامېرىكىغا كەلگەندىن كېيىن ئايالى دوكتۇر زوھرە تۆمۈرمۇ شۇ مەكتەپتە راك ئىلمى بويىچە دوكتۇر ئاشتى تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىپ، راك ھۈجەيرىلىرىنىڭ تارقىلىش مېخانىزىمىنى تەتقىق قىلىشنى ئاساس قىلغاچ، ئۇيغۇر تېبابەت دورىلىرىدىن بادرەنجى بۇيا ۋە باشقىلارنىڭ راكقا قارشى ئۈنۈمىنى تەكشۈرۈۋاتىدۇ. بۇ ئىككى دوكتۇر ئۇيغۇر تېبابەت تەتقىقاتىغا داۋاملىق تۆھپە قوشقۇسى. ئاخىرىدا ئۇلارنىڭ پەرزەنتلىرىگە ساغلاملىق ۋە بەخت تىلەيمەن.
پايدىلىنىش ماتېرىيالى:
1. دوكتۇر ئەلقەم تۇرسۇننىڭ ئىلمىي ماقالىلىرىنى ئامېرىكا تېببىي پەنلەر كۇتۇپخانىسىنىڭ تۆۋەندىكى ئۇلىنىشىدىن تاپالايسىز. (18-ماقالىسى بىر ھەپتە بۇرۇن قوبۇل قىلىندى).
http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Alkam+Tursun
2. سالىدومايىدنىڭ ئامېرىكىدىكى كىلىنكىلىق تەتقىقات ئۇچۇرىنى تۆۋەندىكى ئۇلىنىشتىن تاپالايسىز.
http://www.alzforum.org/therapeutics/thalidomide
3. نىكوتىن ماقالىسى ھەققىدىكى گېزىت خەۋىرىنى تۆۋەندىكى ئۇلىنىشتىن تاپالايسىز.
http://www.highbeam.com/doc/1G1-320015987.html
iOS ئەپى
Android ئەپى
ئەلداۋا سالونى
ئېلان مۇلازىمىتى
  • ئەلداۋا باياناتى
  • 1. ئەلداۋادىكى تېببىي ساۋات ماقالىلىرىدىن پەقەت پايدىلىنىشقا بولىدۇكى، دىياگنوز-داۋالاشتا ئاساس قىلىشقا ھەرگىز بولمايدۇ. كونكرېت ئىشلاردا يەنىلا دوختۇر ياكى مۇناسىۋەتلىك كەسپىي خادىملارنىڭ پىكىرى بويىچە ئىش كۆرگەيسىز.
    2. ئەلداۋادىكى بارلىق ماقالىلەر پەقەت تارقىتىش ئۈچۈن يوللانغان. بۇ ماقالىنىڭ ئەلداۋادا ئېلان قىلىنغانلىقى - ھەرگىزمۇ بۇ ماقالىدىكى كۆز قاراشلارنىڭ مۇتلەق توغرىلىقىنى ياكى بىزنىڭ شۇ خىل قاراشلارنى ياقىلايدىغانلىقىمىزنى ئىسپاتلىمايدۇ.
    3. ئەلداۋادىكى ماقالىلەرنى باشقا بېكەت، سالونلارغا رۇخسەتسىز كۆچۈرۈشكە بولمايدۇ. ئۇنداق بولمايدىكەن، مۇناسىپ چارە-تەدبىرلەر ئارقىلىق، ھوقۇق-مەنپەئەتىمىزنى قوغداشقا مەجبۇرمىز.
  • مۇناسىۋەتلىك دوختۇرلار